สมมติว่าโรงงานของคุณติดตั้งโซลาร์เซลล์มาแล้วหนึ่งปี ช่วงแรกผลิตไฟได้ดี แต่พอเปิดแอปดูเดือนล่าสุด กลับพบว่า ผลิตไฟได้น้อยกว่าเดือนก่อนหลายพันหน่วย
คำถามแรกที่เจ้าของโรงงานมักสงสัยก็คือ
“แผงโซลาร์เซลล์เริ่มเสื่อมแล้วหรือเปล่า? หรือระบบกำลังมีปัญหา?”
ความจริงแล้ว การที่โซลาร์เซลล์ผลิตไฟได้น้อยลง ไม่ได้หมายความว่าระบบเสียเสมอไป เพราะปริมาณไฟฟ้าที่ผลิตได้ขึ้นอยู่กับหลายปัจจัย เช่น แสงแดด อุณหภูมิ ฝุ่น เงาบัง และการทำงานของอินเวอร์เตอร์
แล้วเราจะรู้ได้อย่างไรว่าโซลาร์เซลล์ยังทำงานได้ดีตามที่ออกแบบไว้?
หนึ่งในตัวช่วยสำคัญคือ Performance Ratio หรือ PR ซึ่งใช้ประเมินสมรรถนะของระบบโซลาร์เซลล์ โดยเปรียบเทียบพลังงานไฟฟ้าที่ผลิตได้กับขนาดระบบและปริมาณพลังงานแสงอาทิตย์ที่ได้รับ
เริ่มจากดูว่า PR ต่างจากยอดผลิตในแอปอย่างไร แล้วลองคำนวณจากตัวอย่าง 100 kWp ก่อนนำไปใช้ตรวจระบบจริง
PR (Performance Ratio) คืออะไร?
พูดให้เข้าใจง่ายที่สุด PR คือตัวเลขที่ช่วยบอกว่าระบบโซลาร์เซลล์ผลิตไฟฟ้าได้ดีเพียงใด เมื่อเทียบกับพลังงานแสงแดดที่ได้รับและกำลังติดตั้งของแผง
ตัวอย่างเช่น โรงงานสองแห่งติดตั้งโซลาร์เซลล์ขนาด 100 kWp เท่ากัน
- โรงงาน A ผลิตไฟได้ 12,000 หน่วยต่อเดือน
- โรงงาน B ผลิตไฟได้ 10,000 หน่วยต่อเดือน
ถ้าดูเพียงยอดผลิตไฟ เราอาจคิดว่าโรงงาน A มีระบบที่ดีกว่า
แต่ถ้าโรงงาน B อยู่ในพื้นที่ที่มีฝนตกบ่อย ได้รับแสงแดดน้อยกว่า หรือมีสภาพแวดล้อมที่แตกต่างกัน การเปรียบเทียบยอดผลิตไฟอย่างเดียวก็อาจไม่ยุติธรรม
PR จึงเข้ามาช่วยให้เราประเมินสมรรถนะของระบบโดยคำนึงถึงปริมาณแสงที่ได้รับ แทนที่จะดูเพียงจำนวนหน่วยไฟฟ้าที่ผลิตได้
PR ต่างจากจำนวนหน่วยไฟฟ้าอย่างไร?
| ตัวเลข | ความหมาย |
|---|---|
| kWh | ผลิตไฟฟ้าได้กี่หน่วย |
| kWh/kWp | ผลิตไฟได้กี่หน่วยต่อกำลังแผงที่ติดตั้ง |
| PR (%) | ผลผลิตของระบบเมื่อเทียบกับแสงแดดและกำลังแผงตามฐานอ้างอิง |
| Inverter Efficiency (%) | ประสิทธิภาพการแปลงไฟของอินเวอร์เตอร์ |
ตัวเลขเหล่านี้ใช้ตอบคนละคำถามกันครับ
หากต้องการทราบว่าเดือนนี้โซลาร์ผลิตไฟได้เท่าไร ให้ดู kWh
แต่ถ้าต้องการตรวจสอบว่าระบบทำงานได้ดีเพียงใดเมื่อเทียบกับแสงที่ได้รับ ต้องพิจารณา PR เพิ่มเติม
และต้องไม่สับสนว่า PR คือเปอร์เซ็นต์ค่าไฟที่ประหยัดได้ เพราะการประหยัดเงินจริงยังขึ้นอยู่กับการใช้ไฟฟ้าของโรงงานและอัตราค่าไฟด้วย
PR 80% หมายความว่าอะไร?
ลองดูตัวอย่างระบบโซลาร์เซลล์ขนาด 100 kWp กันครับ
สมมติว่าในเดือนหนึ่งมีข้อมูลดังนี้
- ขนาดแผงโซลาร์เซลล์รวม 100 kWp
- ได้รับพลังงานแสงอาทิตย์บนระนาบแผงสะสม 150 kWh/m²
- ระบบผลิตพลังงานไฟฟ้า AC ที่นับตามขอบเขตการวัดได้ 12,000 kWh
สูตร PR (%) = พลังงานไฟฟ้า AC ที่วัดได้ ÷ [กำลังแผง DC × (พลังงานแสงสะสมบนระนาบแผง ÷ ความเข้มแสงอ้างอิง)] × 100
ใช้ข้อมูลพลังงานไฟฟ้าและแสงจากช่วงเวลาเดียวกัน โดยคิดกำลังแผงที่พิกัดมาตรฐาน (STC) ไม่ใช่พิกัดอินเวอร์เตอร์
ขั้นตอนที่ 1: คำนวณพลังงานตามฐานอ้างอิง
นำพลังงานแสงสะสม 150 kWh/m² หารด้วยความเข้มแสงอ้างอิง 1 kW/m² (1,000 W/m²) จะได้ชั่วโมงแสงเทียบเท่า 150 ชั่วโมง
นำมาคูณกับกำลังแผง
100 kWp × 150 ชั่วโมง = 15,000 kWh
15,000 kWh คือฐานอ้างอิงที่ใช้เป็นตัวหาร ไม่ใช่ค่าพยากรณ์ผลผลิตจริงหรือเกณฑ์ขั้นต่ำที่ระบบต้องทำได้
ขั้นตอนที่ 2: ดูพลังงานที่ระบบผลิตได้จริง
สมมติว่าวัดได้ 12,000 kWh
ขั้นตอนที่ 3: คำนวณ PR
PR = 12,000 ÷ 15,000 × 100
PR = 80%
หมายความว่า ระบบมีผลผลิตคิดเป็น 80% ของพลังงานตามฐานอ้างอิงที่ใช้คำนวณ
ส่วนความแตกต่างอีก 20% ไม่ได้หมายความว่าแผงเสียไป 20% เพราะอาจเกี่ยวข้องกับอุณหภูมิ เงาบัง ฝุ่น การสูญเสียในสายไฟ การแปลงไฟ และข้อจำกัดในการทำงานของระบบ
แล้ว PR 80% ถือว่าดีหรือไม่?
คำตอบคือ ต้องดูเงื่อนไขของโครงการก่อน
ไม่มีกฎทั่วไปว่าระบบโซลาร์เซลล์ทุกแห่งต้องมี PR อย่างน้อย 80% จึงจะถือว่าผ่านมาตรฐาน
การประเมินต้องดูรายงานการออกแบบ ข้อมูลแสง วิธีวัด และช่วงเวลาที่นำมาเปรียบเทียบด้วย
ตัวอย่างเช่น หากรายงานออกแบบคาดการณ์ PR รายปีไว้ค่าหนึ่ง เราก็ไม่ควรนำ PR ของเดือนที่มีอากาศร้อนจัดเพียงเดือนเดียวมาตัดสินว่าโครงการไม่ผ่านทันที
ข้อสำคัญ: PR เป็นตัวชี้วัดสมรรถนะ ไม่ใช่ตัวเลขรับประกันผลตอบแทนหรือการประหยัดค่าไฟ
โซลาร์เซลล์ผลิตไฟน้อยลง? 6 สาเหตุที่ควรแยกให้ออก
หากพบว่าไฟฟ้าที่โซลาร์ผลิตได้ลดลง อย่าเพิ่งสรุปว่าแผงเสื่อมหรืออินเวอร์เตอร์เสีย เพราะอาจเกิดจากสาเหตุเหล่านี้
1. ปริมาณแสงแดดลดลง
ในช่วงฤดูฝนหรือวันที่มีเมฆมาก โซลาร์เซลล์ย่อมได้รับพลังงานแสงอาทิตย์น้อยลง
ผลผลิตไฟฟ้าจึงอาจลดลงได้ แม้ระบบยังทำงานปกติ
อย่างไรก็ตาม หากแสงลดลงเพียงอย่างเดียว ค่า PR ไม่จำเป็นต้องลดลงในสัดส่วนเดียวกับยอดผลิตไฟ เพราะ PR นำข้อมูลแสงมาใช้ในการคำนวณด้วย
2. อุณหภูมิแผงสูงขึ้น
หลายคนเข้าใจว่าแดดยิ่งแรง โซลาร์เซลล์ยิ่งผลิตไฟได้ดีเสมอ
แต่เมื่อแสงเท่ากัน เซลล์ที่ร้อนขึ้นมักให้กำลังผลิตต่ำลง ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับคุณสมบัติของแผงแต่ละรุ่น
ดังนั้น แม้ได้รับแสงแดดมาก หากแผงมีอุณหภูมิสูง ก็อาจมีผลต่อค่า PR ได้
3. แผงมีฝุ่นหรือสิ่งสกปรกสะสม
โรงงานที่อยู่ใกล้ถนน พื้นที่ก่อสร้าง หรือมีฝุ่นจากกระบวนการผลิต อาจมีคราบฝุ่นสะสมบนแผงโซลาร์เซลล์
เมื่อฝุ่นบดบังแสง แผงก็อาจผลิตไฟได้น้อยลง
การล้างแผงตามความเหมาะสมจึงเป็นส่วนหนึ่งของการดูแลรักษาระบบ แต่ควรให้ผู้ที่มีความรู้และใช้อุปกรณ์ที่เหมาะสมดำเนินการ
4. มีเงาบังแผงเพิ่มขึ้น
ตัวอย่างเช่น มีการสร้างอาคารใหม่ ติดตั้งอุปกรณ์บนหลังคา หรือมีต้นไม้สูงขึ้นจนเกิดเงาบังแผง
แม้จะเป็นเงาเพียงบางช่วงเวลา ก็อาจส่งผลต่อผลผลิตไฟฟ้าได้
5. อินเวอร์เตอร์หรืออุปกรณ์บางส่วนหยุดทำงาน
หากอินเวอร์เตอร์บางเครื่องหยุดทำงาน หรือระบบมีการแจ้งเตือนผิดปกติ ผลิตไฟฟ้ารวมก็อาจลดลง
กรณีนี้ควรตรวจสอบข้อมูลจากระบบ Monitoring และประวัติการแจ้งเตือน เพื่อให้ผู้รับผิดชอบประเมินต่อ
6. โรงงานใช้ไฟน้อย ระบบจึงลดกำลังผลิต
เรื่องนี้มักเกิดกับโรงงานที่ติดตั้งระบบ Zero Export หรือระบบกันไฟย้อน
ตัวอย่างเช่น ช่วงวันหยุดโรงงานหยุดเดินเครื่องจักร ทำให้ใช้ไฟน้อยลง ขณะที่โซลาร์เซลล์ยังได้รับแดดมาก
ระบบ Zero Export อาจสั่งให้อินเวอร์เตอร์ลดกำลังผลิต เพื่อจำกัดไฟย้อนตามค่าที่ตั้งและเงื่อนไขของระบบ
ดังนั้น แม้ระบบผลิตไฟได้น้อยลง ก็ไม่ได้หมายความว่าอุปกรณ์มีปัญหาเสมอไป
อ่านเพิ่มเติม: Zero Export คืออะไร และเหมาะกับโรงงานแบบไหน
ถ้า PR ลดลง เจ้าของโรงงานควรตรวจสอบอะไรเป็นอันดับแรก?
ถ้าไม่มีสัญญาณอันตราย ลองรวบรวมข้อมูลพื้นฐาน 5 อย่างนี้ก่อนแจ้งทีมช่างหรือยื่นเคลมครับ
1. ดูข้อมูลการผลิตไฟฟ้าย้อนหลัง
ตรวจสอบว่าไฟฟ้าที่ผลิตได้ลดลงตั้งแต่เมื่อใด ลดลงต่อเนื่องหรือเกิดเฉพาะบางวัน
2. ตรวจสอบข้อมูลแสงแดด
นำข้อมูลแสงในช่วงเวลาเดียวกันมาประกอบการวิเคราะห์ เพราะยอดผลิตไฟอย่างเดียวไม่สามารถแยกผลของสภาพอากาศออกจากปัญหาระบบได้
3. ตรวจสอบประวัติการหยุดทำงาน
ดูว่าอินเวอร์เตอร์มี Alarm หรือไม่ มีเหตุไฟดับ หรือมีการหยุดระบบเพื่อซ่อมบำรุงหรือเปล่า
4. ตรวจสอบการใช้ไฟของโรงงาน
หากโรงงานมีระบบกันไฟย้อน ควรดู Load Profile ของโรงงาน และประวัติการจำกัดกำลังผลิตประกอบด้วย เพื่อแยกว่าไฟที่ผลิตได้น้อยลงมาจากข้อจำกัดการใช้ไฟหรือปัญหาของระบบ
5. เปรียบเทียบกับรายงานออกแบบเดิม
หากมีรายงานจำลองการผลิต เช่น PVsyst ควรนำข้อมูลจริงมาเปรียบเทียบกับผลที่คาดการณ์ โดยใช้วิธีวัดและเงื่อนไขที่สอดคล้องกัน
การตรวจสอบเหล่านี้ช่วยให้ทีมวิศวกรรมค้นหาสาเหตุได้ตรงจุดมากขึ้น
ข้อควรระวังด้านความปลอดภัย: หากพบความผิดปกติ ไม่ควรให้พนักงานที่ไม่ได้รับอนุญาตขึ้นไปตรวจแผง เปิดตู้ไฟฟ้า หรือแก้ไขระบบเอง ควรให้ผู้มีความรู้และได้รับมอบหมายดำเนินการตามขั้นตอนความปลอดภัย หากมีควัน กลิ่นไหม้ หรือสัญญาณเตือนด้านความปลอดภัย ให้ทำตามแผนฉุกเฉินของโรงงานและแจ้งผู้รับผิดชอบทันที
ดูข้อมูลในแอปอินเวอร์เตอร์อย่างเดียว เพียงพอหรือไม่?
คำตอบคือ เพียงพอสำหรับติดตามผลผลิตเบื้องต้น แต่ยังไม่เพียงพอสำหรับการยืนยัน PR ตามเงื่อนไขสัญญาทุกกรณี
เพราะการคำนวณ PR ที่เชื่อถือได้ต้องใช้ข้อมูลมากกว่ายอดไฟฟ้าที่ผลิตได้
ข้อมูลสำคัญ ได้แก่
- พลังงานไฟฟ้าที่ผลิตได้จริงตามจุดวัดที่กำหนด
- กำลังติดตั้งรวมของแผงโซลาร์เซลล์
- พลังงานแสงอาทิตย์ที่ตกกระทบบนระนาบแผง
- ช่วงเวลาเก็บข้อมูลที่ตรงกัน
- ข้อมูลเหตุการณ์ที่ทำให้ระบบหยุดหรือลดกำลังผลิต
สำหรับระบบที่มีการใช้ไฟฟ้าเองภายในโรงงาน ต้องตรวจสอบด้วยว่าข้อมูลพลังงานครอบคลุมทั้งส่วนที่ใช้เองและส่วนที่ส่งออกตามนิยามที่ใช้คำนวณหรือไม่
ไม่ควรนำเฉพาะตัวเลขไฟฟ้าส่งออกไปยังการไฟฟ้ามาคำนวณแทนผลผลิตทั้งหมดของระบบโดยไม่พิจารณาขอบเขตการวัด
ในกรณีที่ใช้ผล PR เพื่อรับรองสมรรถนะหรือเรียกร้องตามสัญญา ความแม่นยำของเครื่องมือวัดและวิธีคำนวณจะมีความสำคัญมากขึ้น
ก่อนเซ็นสัญญาติดโซลาร์เซลล์โรงงาน ควรตกลงเรื่อง PR อย่างไร?
หากโรงงานกำลังจะลงทุนติดตั้งโซลาร์เซลล์ โดยเฉพาะโครงการที่มีการรับประกันสมรรถนะ ควรตรวจสอบเงื่อนไขเหล่านี้ก่อนทำสัญญา
1. มีการรับประกัน PR หรือไม่?
ไม่ใช่ทุกสัญญาจะรับประกันค่า PR เหมือนกัน ต้องตรวจสอบว่าบริษัทรับประกันผลผลิตไฟฟ้า รับประกัน PR หรือรับประกันเฉพาะอุปกรณ์และงานติดตั้ง
2. วัด PR จากข้อมูลอะไร?
ควรกำหนดจุดวัดพลังงานไฟฟ้า จุดวัดแสง เครื่องมือที่ใช้ และวิธีคำนวณให้ชัดเจน
3. ใช้ระยะเวลาทดสอบนานเท่าไร?
ค่า PR อาจแตกต่างกันในแต่ละช่วงเวลา การใช้ข้อมูลเพียงไม่กี่วันอาจยังไม่สะท้อนสมรรถนะตลอดปี โดยเฉพาะหากไม่ได้ปรับผลของอุณหภูมิและสภาพการทำงาน
4. ถ้าโรงงานหยุดผลิตหรือมีเหตุไฟดับ จะคิดอย่างไร?
หากระบบถูกจำกัดกำลังผลิตจาก Zero Export หรือเกิดเหตุที่กระทบผลผลิต ควรตกลงวิธีบันทึกและพิจารณาเหตุการณ์ดังกล่าวไว้ล่วงหน้า
ไม่ควรนำข้อมูลช่วงที่ระบบถูกจำกัดกำลังไปหักออกจากผลคำนวณโดยไม่มีวิธีการที่ตกลงและตรวจสอบได้
5. หากผลทดสอบไม่ผ่าน จะดำเนินการอย่างไร?
ควรกำหนดขั้นตอนตรวจสอบสาเหตุ การแก้ไข การทดสอบซ้ำ และความรับผิดชอบของแต่ละฝ่ายให้ชัดเจน
การมีรายละเอียดเหล่านี้ช่วยลดข้อโต้แย้งระหว่างเจ้าของโรงงานและบริษัทผู้ติดตั้งเมื่อระบบเริ่มใช้งานจริง
อ่านเพิ่มเติม: สัญญา Solar EPC โรงงาน ต้องตรวจอะไรบ้าง?
คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับ PR โซลาร์เซลล์
PR โซลาร์เซลล์ควรได้กี่เปอร์เซ็นต์?
ไม่มีตัวเลขเดียวที่ใช้ตัดสินทุกระบบได้ ควรเปรียบเทียบกับรายงานออกแบบ เงื่อนไขการวัด และช่วงเวลาที่ประเมิน ค่า PR 80% เป็นเพียงตัวอย่างที่พบได้ในการอธิบายหลักการ ไม่ใช่เกณฑ์ผ่านสำหรับทุกโรงงาน
ถ้า PR ลดลง แสดงว่าแผงโซลาร์เซลล์เสื่อมแล้วใช่ไหม?
ไม่จำเป็นครับ เพราะ PR อาจได้รับผลจากอุณหภูมิ เงา ฝุ่น การหยุดทำงานของอุปกรณ์ และข้อจำกัดกำลังผลิต ต้องตรวจสอบข้อมูลเพิ่มเติมก่อนสรุปสาเหตุ
PR กับประสิทธิภาพอินเวอร์เตอร์เหมือนกันหรือไม่?
ไม่เหมือนกัน PR เป็นตัวชี้วัดระดับระบบ ส่วนประสิทธิภาพอินเวอร์เตอร์บอกประสิทธิภาพการแปลงไฟของอุปกรณ์ ดังนั้น อินเวอร์เตอร์ที่มีประสิทธิภาพสูงไม่ได้หมายความว่าทั้งระบบจะต้องมี PR สูงตามไปด้วยเสมอ
ถ้า PR เกิน 100% แสดงว่าข้อมูลผิดหรือไม่?
ไม่จำเป็นเสมอไป เช่น แผงสองหน้ารับแสงด้านหลังด้วย แต่ตัวหารนับเฉพาะแสงด้านหน้า หากพบค่าเกิน 100% ให้ตรวจข้อมูลแสง กำลังแผง จุดวัด และช่วงเวลาก่อนสรุป สำหรับระบบมีแบตเตอรี่ ไม่ควรนำไฟจากการคายประจุมานับเป็นไฟที่แผงผลิตในช่วงนั้นโดยอัตโนมัติ
ติดตั้ง Zero Export แล้ว PR ต่ำ ถือว่าระบบติดตั้งไม่ดีหรือไม่?
ยังสรุปไม่ได้ครับ เพราะระบบอาจลดกำลังผลิตตามการใช้ไฟของโรงงาน ต้องตรวจสอบข้อมูล Load Profile และช่วงเวลาที่มีการจำกัดกำลังร่วมด้วย
ระบบโซลาร์เซลล์ผลิตไฟลดลง ควรเริ่มจากอะไร?
เริ่มจากตรวจสอบยอดผลิตรายวัน ประวัติ Alarm ข้อมูลแสง และช่วงเวลาหยุดทำงาน หากพบความผิดปกติต่อเนื่อง ควรให้ทีมวิศวกรรมตรวจสอบข้อมูลเชิงลึกก่อนตัดสินใจซ่อมแซมหรือเปลี่ยนอุปกรณ์
สรุป: PR ช่วยให้เจ้าของโรงงานรู้ว่าโซลาร์เซลล์ทำงานได้ดีแค่ไหน
การตรวจสอบโซลาร์เซลล์โรงงานไม่ควรดูเพียงว่าวันนี้ผลิตไฟได้กี่หน่วย เพราะปริมาณไฟฟ้าที่ผลิตได้เปลี่ยนแปลงตามสภาพแสงและการทำงานของระบบ
Performance Ratio หรือ PR เป็นหนึ่งในตัวช่วยสำคัญที่ทำให้เราประเมินสมรรถนะของระบบได้อย่างมีหลักการมากขึ้น
แต่ PR ไม่ใช่ตัวเลขที่บอกทุกอย่างในตัวเดียว
เจ้าของโรงงานควรดูร่วมกับข้อมูลแสงแดด ผลผลิตไฟฟ้า Load Profile ประวัติการทำงานของอินเวอร์เตอร์ และรายงานออกแบบเดิม
หากมีข้อมูลครบ ก็จะช่วยให้ตัดสินใจได้ดีขึ้นว่าระบบยังทำงานตามปกติ ควรบำรุงรักษา หรือจำเป็นต้องให้วิศวกรตรวจสอบเพิ่มเติม
ให้คุ้มไว Solar ช่วยประเมินโซลาร์เซลล์โรงงานของคุณ
หากคุณกำลังวางแผนติดตั้งโซลาร์เซลล์โรงงาน หรือต้องการเข้าใจข้อมูลผลผลิตและสมรรถนะของระบบมากขึ้น
คุ้มไว Solar สามารถให้คำปรึกษาเบื้องต้นเกี่ยวกับการเลือกขนาดระบบ การออกแบบให้เหมาะกับการใช้ไฟของโรงงาน และข้อมูลที่ควรนำมาใช้ประกอบการประเมินโครงการ
สามารถเตรียมบิลค่าไฟ ข้อมูลการใช้ไฟ และรายงานระบบโซลาร์เซลล์ที่มีอยู่ เพื่อใช้ประกอบการพูดคุยกับทีมงานได้
ติดต่อคุ้มไว Solar
โทร. 066-141-7892
สอบถามการติดตั้งโซลาร์เซลล์โรงงาน
แหล่งข้อมูลอ้างอิง
- PVsyst — Performance Ratio (PR)
- PVsyst — การใช้ PR เป็นเกณฑ์รับประกันสมรรถนะ
- NREL — Weather-Corrected Performance Ratio
- IEC 61724-1:2021 — มาตรฐานการติดตามสมรรถนะระบบผลิตไฟฟ้าพลังงานแสงอาทิตย์
หมายเหตุ: ตัวเลขที่ใช้คำนวณในบทความเป็นตัวอย่างสมมติเพื่อการอธิบาย ไม่ใช่ผลการวัดหรือเกณฑ์รับประกันสำหรับโครงการจริง การตรวจรับและรับประกันสมรรถนะต้องพิจารณาข้อกำหนดของสัญญา มาตรฐานที่ตกลงกัน และวิธีวัดที่เหมาะสม
